GRAFFITI – SZTUKA ULICY -HISTORIA DO XX WIEKU

GRAFFITI – SZTUKA ULICY -HISTORIA DO XX WIEKU

15 lutego, 2021 Wyłącz przez Kamazawadzka

Widocznie od zarania należy do psychiki człowieka przekazywanie wiadomości i dawanie świadectwa życia.”Karol Estreicher

Historia graffiti sięga daleko. Właściwie od samego momentu kiedy człowiek odkrył, że można zostawić swój ślad na ścianie, lub na czymkolwiek trwałym, ten ślad zostawia. „Graffiti powstały z potrzeby człowieka, który chciał w pewien sposób oznakować swój teren, zaznaczyć swoją obecność. Od zawsze skrobał na otaczających go ścianach i zawsze kusiła go niezmącona gładkość murów.”1 Graffiti będzie istniało tak długo jak istnieć będzie człowiek.

1.1. H i s t o r i a g r a f f i t i d o X X w i e k u

Do najstarszych przejawów ludzkiej działalności artystycznej należą malowidła i ryty na ścianach grot we Francji środkowej i południowej oraz w Hiszpanii północnej. Jest to ostatni okres lodowcowy, tzw. magdaleński (25 000 lat p.n.e. do 10 000 lat p.n.e.). Były to „(…)malowidła przedstawiające zwierzęta epoki lodowcowej: tury, konie, reny, malowane na ścianach i sklepieniach grot glinkami, kredą i węglem, w miejscach pozbawionych światła dziennego.”2

Około 10 000 – 8 000 lat p.n.e. odkryto malarstwo i reliefy na ścianach jaskiń w Lascaux, Pech Merle, La Madeleine, Font-de-Gaume, Altamira, El Castillo w Hiszpanii. Do bardzo cenionych zabytków tej epoki należą ryty skalne w grocie na Monte Pellegrini na Sycylii przedstawiające ludzi przebranych w maski. We wschodniej Turcji odkryto malowidła, które „(…) przedstawiają zwierzęta , tak dalece schematycznie ujęte, że najmłodsze [wykonane techniką rytu] mogą być uznane za ideogramy, czyli rodzaj pisemnego przekazu myśli.”3 Wielkie skupiska malowideł skalnych znajdują się na Saharze, w dalekiej Azji, w Rosji.

Pod koniec epoki neolitycznej, w okresie brązu i żelaza (1000–500 lat p.n.e.), na stokach Alp wykonano niezwykle cenne malowidła. Malowidła odmienne w stylu i funkcji od tych z czasu paleolitu. „Przedstawiają sceny walk i polowań, transportu ujęte w swoisty sposób, oddający właściwość rzeczy, (…) wzrasta narracyjność. (…) Uproszczenie form wziętych z rzeczywistości nakazuje te obrazy zaliczyć do znaków, czyli symboli myśli, do rodzaju pisma.”4

W starożytnym Egipcie także odnajdujemy liczne przykłady wykorzystania ściany jako podłoża do umieszczania znaków obecności. Liczne ściany świątyń, kolumny, pokryte są wieloma napisami hieroglificznymi, tworzącymi swoistą mozaikę form, oddziaływującą na widza swoją zagadkowością. Egipcjanie wykształcili przedstawienia obrazkowe oznaczające zarówno przedmiot jak i pojęcie z nim związane. Wierzyli, „(…)że człowiek pozostawiając za życia trwałe ślady swojego istnienia, zapewnia sobie nieprzerwana egzystencję w zaświatach. Dlatego tez uwieczniali swoje imiona-wraz ze szczegółową tytulaturą – na ścianach świątyń. Na murach starożytnej świątyni egipskiej w Der El-Bahari zaleziono prawie tysiąc tego rodzaju napisów, wykonanych w XIII i XII w p.n.e.5 Można byłoby postawić nawet tezę, że są to odpowiedniki współczesnych tagów. Jednak musi minąć jeszcze wiele wieków zanim te powstaną.

Graffiti powstawało także w sztuce pierwszych chrześcijan. Znane nam liczne malowidła w katakumbach charakteryzują się bogatą symboliką. Najbardziej znane freski to „Chrystus i Samarytanka” z katakumb na Via Latina z IV wieku, „Trzej młodzieńcy w piecu ognistym” z Priscilli w Rzymie. „W sztuce chrześcijańskiej wyodrębnia się dwa rodzaje graffiti : funeralne (pojawiające się na nagrobkach, epitafiach, w których często zaznaczony jest symbol chrześcijaństwa) i dewocyjne (wyrażające przekonania religijne, m.in. nadzieję życia wiecznego oraz odwołujące się do wstawiennictwa męczenników).”6

Graffiti epoki Średniowiecza jest także godne uwagi. W tym właśnie okresie powstają słynne freski wewnątrz świątyń, mające cel głównie dydaktyczny. Tzw. „biblia pauperum” dotyczyła głownie ksiąg bogato ilustrowanych, witraży, płaskorzeźb, jednakże znane są i podziwiane do dziś liczne malowidła ścienne.

Do najlepiej zachowanych malowideł należy dekoracja powały w Zillis w płd. Szwajcarii w kościele św. Marcina. W kasetonach powały wymalowano w połowie XII wieku przedstawienie nieba i piekła oraz fantastyczny świat mitologii ( tematycznie podobny do tego, jaki widzimy na drzwiach gnieźnieńskich) z rozmaitymi dziwnymi stworami. Freski z Zillis są największym skarbem romańskiego malarstwa.” 7 Na późnośredniowieczne freski, obrazujące sceny z życia Chrystusa, natrafiono w pofranciszkańskim kościele świętych Jakuba i Mikołaja w Chełmnie (woj. kujawsko-pomorskie). Freski Giotta w z kaplicy w. Franciszka w Asyżu, po raz pierwszy pokazują współczesny świat, a nie wizję wypadków

Kolejny okres w historii dotyczy Renesansu. W tejże epoce rozwija się nadal malarstwo ścienne. Do najpiękniejszych dzieł należy „Ostatnia Wieczerza” (1497) wykonana w refektarzu kościoła Santa Maria delle Grazie w Mediolanie autorstwa Leonardo da Vinci. Wspaniałe freski Michała Anioła w Kaplicy Sykstyńskiej, „Grosz czynszowy” (1427), czy „Wygnanie z Raju” Massaccia. „Malarstwo renesansowe w XVI wieku z wolna porzuci wielkie kompozycje ścienne. Coraz częściej będzie się wypowiadać w obrazach przenośnych, malowanych olejno na płótnie.8

Oprócz malarstwa ściennego przez ten cały okres pojawiały się napisy na murach. Z zachowanych akt policyjnych wiemy, że w 1731 roku w Londynie Merry Thought, działający pod pseudonimem Hurlo-Trumbo wydrapywał poetyckie zapisy na szybach-oknach toalet publicznych. „Natomiast żyjący w latach 1795-1831 Josef Kyselak wypisywał na ścianach imię „Kyselak” lub „Kyselak tu był!” na terenie całych Austro-Węgier.

Terminu „graffiti” użył jako pierwszy w 1856 roku archeolog Raphael Garucchi podczas badania Pompei. Natomiast w 1904 roku została opublikowana praca naukowa pt.: „Anthropopytheia” opisująca napisy tworzone w miejskich toaletach itp. Autor pracy F. S. Krauss dyskutował nad ich znaczeniem.”9

Z początków wieku XIX znanym twórca fresków był Puvis de Chavannes, autor wielkich obrazów ściennych, utrzymanych w chłodnym tonie, o starannie wystudiowanym rysunku i właściwym Francuzom niezwykle harmonijnym kolorycie. Malarze niemieccy, Cornelius, Overbeck, Schadov, Veit, zamieszkali w Rzymie i założyli bractwo. Nazywano ich nazareńczykami. Ich ambicją było wskrzesić malarstwo freskowe (Palazzo Bartholdi), (Cornelius „Józef daje poznać się braciom”, fresk 1817).

Jednym z najstarszych zachowanych w Polsce napisów jest Brama Nizinna w Gdańsku. Są to podpisy z czasów nowożytnych, prawdopodobnie wyryte przy pomocy bagnetów przez strażników pełniących tam wartę. „Poszczególne osoby używały różnych krojów pism, część podpisów można porównać ze współczesnymi tagami.(…) Wspomniane podpisy były zawsze precyzyjnie wykonane, określały dokładnie imię i nazwisko autora oraz datę wykonania.” 10Podobne napisy znajdują się w jednej z baszt Zbrojowni, w Katowni, w klasztorze Oliwskim.

Podczas II wojny światowej w USA i Europie można było spotkać napis „Kilroy was here”, wykonywany przeważnie przez amerykańskich żołnierzy przekraczających Atlantyk, później przez zwykłych, anonimowych ludzi w ryzykownych miejscach. Oryginalny Kilroy, o ile wiadomo, to James J. Kilroy z Halifax, który pracował dla „Bethlehem Steel Company”. Badając części okrętu wojennego podczas jego budowy od 1941 roku, zostawiał wiadomości napisane na szczytach masztów żółtym pastelem.’’ 11

Napisowi towarzyszy schematyczny rysunek, przedstawiający postać wychylającą się zza muru, wzorowany na postaci z komiksu Chad George’a Edwarda Chattertona. Inskrypcję można odnaleźć praktycznie na całym świecie, m.in. na Statule Wolności czy Łuku Triumfalnym. Polskim odpowiednikiem napisu jest żartobliwa inskrypcja: Tu byłem. Tony Halik.

W późniejszej historii graffiti, swoistym ewenementem wśród młodzieży, pojawił się Fenomen Józefa Tkaczuka (etnograficzny i socjologiczny fenomen w postaci inskrypcji na murach Saskiej Kępy, który pojawił się na przełomie lat 80. i 90. XX wieku). Józef Tkaczuk był woźnym pracującym w szkole podstawowej nr 15 przy ulicy Angorskiej na Saskiej Kępie, który od uczniów otrzymał przydomek Turek. Napisy z jego nazwiskiem pojawiały się najczęściej sezonowo w okresie np. kampanii wyborczych przy wyborach parlamentarnych czy prezydenckich: Tkaczuk na prezydenta, Tkaczuk naszym kandydatem, Tkaczuk dobrym Prezydentem, Demokratą i Turkiem. W trakcie wyborów parlamentarnych w roku 1993 fenomen ten przekształcił się w happening. Tkaczuk posiadał własne plakaty jako osoba startująca z fikcyjnej listy nr 68 wraz z programem wyborczym. Popularnym hasłem było także : Tu byłem. Józef Tkaczuk, umieszczane zarówno w Polsce, jak i za granicą (np. na Słowacji, Węgrzech, Wielkiej Brytanii, Francji, Hiszpanii, Egipcie).

Od początku XX wieku, a właściwie od Drugiej Wojny Światowej, zaczyna się okres przejściowy w zjawisku graffiti. Pojawiają się pierwsze napisy o zabarwieniu politycznym, społecznym. W okupowanej Polsce, na murach miast często pojawiały się antyhitlerowskie rysunki i napisy. Jednymi z najpopularniejszych były: „3 x tak” , „Głosuj na Front Narodowy”, „V” (Victory). Do najbardziej aktywnych grup należała Organizacja Małego Sabotażu „Wawer”12. „Nie tylko w okupowanej Polsce podziemie starało się wpływać na nastroje współobywateli i nie tylko u nas pojawiły się symbole, będące wyrazem odczuwanej wspólnoty losu. W okupowanym Paryżu już we wrześniu 1940 zaczęto rysować kredą na murach Krzyż Lotaryński – była to wizytówka tych wszystkich, którzy swe nadzieje wiązali z osobą generała de Gaulle’a. Norwescy patrioci posługiwali się znakiem cyfry 7 wpisywanej w literę H – była to deklaracja wierności i lojalności wobec króla Haskona VII. Holendrzy swoje uczucia wyrażali wypisując na murach trzy litery OZO, odczytywane jako skrót hasła „Oranje zaal overvinnen” (Holandia /zarazem pomarańczowi i dom orański / zwycięży).”13

1 Grombik Roma „Napisy na murach – nowa forma ekspresji językowej, na przykładzie graffiti o tematyce szkolnej.”

2 Estreicher Karol „Historia sztuki w zarysie” wyd. IV PWN Warszawa 1984 Kraków

3 Tamże.

4 Tamże

5 Zelma Anna „ Moralne aspekty graffiti”

6 Tamże

7 Estreicher Karol „Historia sztuki w zarysie” wyd. IV PWN Warszawa 1984 Kraków

8 Tamże.

9 Graffiti Rozdział 1: „Od prehistorii do współczesnych” tarnów1981 http://www.hip-hop.pl/teksty/projector.php?id=1179048820

10 Waras Mariusz ‘’Ulica jako forum wypowiedzi artystycznej, politycznej, komercyjnej na terenie Gdańska i okolic w ostatnich latach’’ 2004

11 Tamże

12 Wawer- Konspiracyjna organizacja młodzieżowa założona przez Aleksandra Kamińskiego w 1940 roku. Prowadziła akcje propagandową polegającą na umieszczaniu antyniemieckich, napisów, symboli Polski Walczącej, zrywaniu niemieckich plakatów i flag.

13 Szarota Tomasz „Historia Kotwicy” – http://www.powstanie-warszawskie-1944.ac.pl/historia_kotwicy.htm

14 Graffiti Rozdział 1: „Od prehistorii do współczesnych” tarnów1981 http://www.hip-hop.pl/teksty/projector.php?id=1179048820

Lettrist International – awangardowe ugrupowanie powstałe w latach 50. XX wieku, w Paryżu. Jego głównym założycielem był Isidore Isou (Isou Isou). Zrzeszało członków Lettrist Movement, letrystów i Ultra-Letrystów.

Początkowo inspiracją dla nich były idee surrealizmu i dadaizmu. Ruch letrystów zrzeszał młodych artystów, którzy poprzez sztukę komentowali ówczesne wydarzenia. Ich środkami przekazu były m.in.: poezja, graffiti, film. Tworzyli także, dość absurdalne, koncepcje przemian urbanistycznych w Paryżu.Letryści wydawali czasopismo pt. PotlatchBiuletyn Informacyjny Francuskiej Sekcji Międzynarodówki Letrystycznej, którego redaktorem naczelnym został J. Fillon. (Wikipedia)

15 Graffiti Rozdział 1: „Od prehistorii do współczesnych” tarnów1981 http://www.hip- hop.pl/teksty/projector.php?id=1179048820

16 http://free.of.pl/s/splashcrew/hgraffiti.html

17 Wrzut- (od angielskiego- piece) forma graficzna namalowana sprejem.

18 Whole Car – cała strona wagonu, włącznie z oknami pokryta graffiti

19 MTA- Metropolitan Transit Authorities – firma zarządzająca nowojorskim metrem.

20 Historia Graffiti http://free.of.pl/s/splashcrew/hgraffiti.html

21 Graffiti Rozdziała 2 : „Graffiti jako sztuka „ tarnów1981 http://www.hip-hop.pl/teksty/projector.php?id=1179049151

22 Grombik Roma „Napisy na murach – nowa forma ekspresji językowej, na przykładzie graffiti o tematyce szkolnej.”

23 Orliński Wojciech „Uwięzić politycznych” – Gazeta Wyborcza 15.09.2005

24 Wikipedia

25 http://www.kulturaonline.pl/Banksy,kontra,Andy,Warhol,tytul,artykul,1410.html

26 http://www.kulturaonline.pl/Banksy,kontra,Andy,Warhol,tytul,artykul,1410.html

27Grombik Roma „Napisy na murach – nowa forma ekspresji językowej, na przykładzie graffiti o tematyce szkolnej.”

28 Orliński Wojciech „Uwięzić politycznych” – Gazeta Wyborcza 15.09.2005

29 Waras Mariusz ‘’Ulica jako forum wypowiedzi artystycznej, politycznej, komercyjnej na terenie Gdańska i okolic w ostatnich latach’’ 2004

30 Graffiti Rozdział 3 :”Graffiti jako sztuka” tarnów1981 http://www.hip-hop.pl/teksty/projector.php?id=1179839739

Zdjęcie zapożyczone ze strony https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/29/2003-09_-_%C5%81%C3%B3d%C5%BA_hausmalerei.png

0

GRAFFITI – SZTUKA ULICY WSTĘP

„ Graffiti powstało z potrzeby człowieka, który chciał w pewien sposób oznakować swój teren, zaznaczyć swoją obecność. Od zawsze skrobał…